In memoriam Jotika Hermsen, 1932 – 2026 

door Ciska Hosen Matthes

Op 11 maart dit jaar overleed vipassanalerares Jotika Hermsen. Zij was decennialang een belangrijke figuur in de Nederlandse boeddhistische wereld. Dankzij haar inspanningen hebben ontelbare mensen met vipassanameditatie en de boeddhistische psychologie en wijsheid kennisgemaakt. 

Jonge jaren en geloof

Als oudste dochter van een boerengezin in de Achterhoek, genaamd Jo, droeg ze mede zorg voor haar jongere broertjes en zusjes en bezocht ze de landbouwschool. Ze voelde een sterke roeping om non te worden en trad in bij de franciscanessen van Denekamp, waar ze de naam Marie-Louise kreeg. Van daaruit studeerde ze maatschappelijk werk en theologie (aan de lerarenopleiding) om de novicen te kunnen begeleiden. Toen, in de jaren zestig, brak overal revolutie uit, ook in de kloosters. Het traditionele habijt werd opeens onacceptabel, alles werd onder de loep genomen en de God-is-dood-theologie deed zijn intrede. Het was in zekere zin beangstigend, schreef Jotika daarover. Ze was immers ‘getrouwd met God’. Wat bleef er nog over? Maar de intrinsieke opvatting ‘het koninkrijk Gods is in u’ stelde haar gerust. 

In 1977, toen de meeste nonnen het klooster al hadden verlaten, trad ook zij uit en noemde ze zich voortaan Joke. In de jaren die volgden, werd zij een vooraanstaande trainer in de co-counseling, een zelfhulpmethode die deel uitmaakte van de feministische beweging. 

Kennismaking met het boeddhisme 

In 1986 maakte zij in Amsterdam kennis met vipassanameditatie. Mettavihari, de Thaise monnik die het meditatiecentrum runde, vroeg haar of ze al ervaring met meditatie had. Ze antwoordde: ‘Ja, met Christelijke.’ ‘O, goed,’ zei de monnik. ‘Je hoeft geen boeddhist te worden om te mediteren.’

Maar haar verlangen naar verdieping werd ten slotte wel in het boeddhisme bevredigd. Ze heeft beschreven hoe ze de nieuwe begrippen die ze leerde, probeerde te combineren met de oude, wat soms lukte en soms ook niet: ‘Lange tijd heb ik in de meditatie de verwarring als object gehad. Hoewel dat niet gemakkelijk was, hielp het observeren van dit fenomeen me uiteindelijk om de verwarring te overwinnen.’ Zo ervoer zij de kracht van de vipassanameditatie. 

Wat ze niet in het katholicisme had kunnen vinden, vond ze uiteindelijk in het boeddhisme. Mettavihari gaf haar de dharmanaam Jotika. In 1992 werd zij de leider van het meditatiecentrum in hartje Amsterdam en ging ze er ook wonen. Ze organiseerde decennialang talloze korte en lange vipassanaretraites op het terrein van het Internationaal Theosofisch Centrum in Naarden. Aanvankelijk begeleidde zij die zelf of samen met Mettavihari, maar later nodigde zij ook geregeld buitenlandse leraren uit die haar inspireerden, zoals bijvoorbeeld Bhante Sujiva, Ayya Virañani en Bikkhuni Dhammananda (die opkwam voor de ordinatie van vrouwen in het Thaise boeddhisme). Hoewel Jotika rond 2012 een spierziekte kreeg en fysiek langzaam achteruitging, bleef ze nog tot 2022 retraites begeleiden. In de coronatijd startte ze een online meditatiegroep, die ze tot kort voor haar dood dagelijks bleef begeleiden.

Metta en panña (maitri en prajna) 

De eerste keer dat ik Jotika zag, was in de Sint Pieterspoortsteeg. Ze zat, helemaal in het donkerrood gekleed, voor de grote gouden Boeddha en kreeg bij wijze van avondsnack een stukje kaas geserveerd. Ze leefde de acht Theravadageloften zo goed mogelijk na en dat was het enige voedsel dat nog na het middaguur was toegestaan. 

Na mijn moeizame avontuur in Japan en vanwege mijn geworstel met zen besloot ik in 2005, uit nieuwsgierigheid naar andere wegen, met instemming van Jiun roshi eens een vipassanaretraite te volgen. Vanaf toen heb ik, naast de sesshin op de Noorder Poort, ook veel retraites bij Jotika gedaan, alleen of samen met mijn moeder. Bij haar leerde ik de Pali-canon en de vele rijtjes van de boeddhistische psychologie kennen: de vijf khanda’s (=Pali; skandha’s in het Sanskriet), de zeven factoren van verlichting, de drie trainingsprincipes, de vier grondslagen van opmerkzaamheid, enzovoort. Ik nam het allemaal gretig tot me en was geraakt door Jotika’s persoonlijke, heldere toelichting. 

Ze kon met frisse verwondering over de boeddhistische inzichten spreken, alsof ze die steeds opnieuw ontdekte en waardeerde. Bijvoorbeeld wanneer ze vertelde over hoe Mettavihari bij het overlijden van haar vader had gezegd: ‘Life is just a process.’ Of de monnik in Birma die tegen haar had gezegd, toen ze maar bleef klagen over haar pijn bij het mediteren: ‘Don’t worry about your pain. Don’t worry about yourself!’ Dat had haar meteen helpen loslaten en een diep inzicht gegeven. 

Tijdens de retraites zat Jotika vaak voor de groep in de meditatiehal, met de klankschaal naast zich. Soms gebeurde het dan dat ze zo diep in meditatie verzonken was dat ze de bel en de hele omgeving vergat. Zo konden we dan eindeloos lang blijven zitten – totdat je het zelf opgaf en besloot stilletjes de zaal te verlaten. 

Jotika bleef als meditatieleraar tegelijk ook altijd student, wat haar heel toegankelijk en geloofwaardig maakte. Als ze een leraar uit het buitenland had uitgenodigd, wilde ze ook zoveel mogelijk van hem of haar leren. Dat was heel inspirerend om te zien en het voelde echt als een voorrecht om samen met haar te mogen studeren.

Ik herinner me een lange retraite over samatha-meditatie in Cadzand in de herfst, waar we op een bepaald moment de taak hadden alle gevallen bladeren bijeen te vegen. Jotika, toch al goed in de tachtig, voegde zich enthousiast bij ons en wilde dat ik steeds weer een vuilniszak vol bladeren op haar rollator legde, zodat zij die naar de composthoop kon rijden. Ze was onvermoeibaar en had er zichtbaar lol in. 

Met haar vrolijke, liefdevolle uitstraling kon Jotika je altijd heel enthousiast begroeten, immer opgetogen, vol medeleven en humor. Voor mij was zij echt de belichaming van metta (=maitri in het Sanskriet). 

In 2022 kwam ze nog naar het jubileumfeest van de Noorder Poort, waar ze één van de ergasten was. Ondanks haar ziekte genoot ze van alle activiteiten, waaronder het boogschieten. En tot mijn vreugde was ze ook nog aanwezig bij mijn en Stefs lerarenordinatie in 2024. Ik ben enorm dankbaar dat ik haar heb mogen kennen.